Hoe algoritmes onze mensenrechten bedreigen.

Iedereen post tegenwoordig wel eens een foto op Instagram of deelt een mening op X. Wat veel mensen echter niet weten, is dat deze berichten vaak worden gecontroleerd door algoritmes.[1] Een algoritme is een set van regels en instructies die door een computer worden uitgevoerd om gegevens te analyseren en beslissingen te nemen.[2]Hoewel deze algoritmes bedoeld zijn om processen te vereenvoudigen en te ordenen, brengen ze ook nadelen met zich mee. Algoritmes kunnen namelijk van invloed zijn op onze mensenrechten, met name op de vrijheid van meningsuiting. Maar in hoeverre vormen de algoritmes van sociale media een beperking op de vrijheid van meningsuiting zoals beschermd in artikel 7 van de Grondwet?

Sociale media

Sociale media spelen een belangrijke rol bij het uiten van meningen, maar algoritmes bepalen steeds vaker welke berichten hiervan wel of niet worden getoond op platforms. Zo worden controversiële meningen regelmatig verwijderd, waardoor niet iedereen zijn mening kan laten horen. In Nederland geldt er persvrijheid.[3] Persvrijheid maakt onderdeel uit van de vrijheid van meningsuiting en geeft journalisten en burgers het recht om gedachten en meningen vrij te publiceren en verspreiden via de media, zonder voorafgaande controle door bijvoorbeeld de overheid.

Nu willen online platforms daarentegen juist dat hun gebruikers zo lang mogelijk op hun platform actief blijven. Algoritmes zorgen op deze platforms voor een aanbod van content dat beoogt de aandacht van de gebruiker vast te houden. Om dit voor elkaar te krijgen, verzamelen sociale media een enorme hoeveelheid data die onder andere betrekking heeft op het onlinegedrag van gebruikers. Dit doen ze om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van content waarin de gebruiker geïnteresseerd is, maar dit draagt ook bij aan het verdienmodel van de platforms.[4]

Online mediabedrijven erkennen ook dat via hun platformen strafbare uitlatingen worden gedaan en dat bijvoorbeeld extremistische groeperingen hun boodschap via deze platformen verspreiden. Verschillende overheden, waaronder de Europese Unie, hebben deze mediabedrijven opgeroepen iets te doen tegen de dergelijke boodschappen.[5]

Vrijheidsrechten

Art. 7 van de Grondwet waarborgt de vrijheid van meningsuiting.[6] Algoritmes hebben een grote impact op deze vrijheid binnen de digitale samenleving. Veel sociale media personaliseren de inhoud op hun platforms aan de hand van de verzamelde gegevens. Algoritmes kunnen, wanneer gecombineerd met grote hoeveelheden data over individuele burgers, een grote impact hebben op de vrijheid van meningsuiting. Op basis van deze beschikbare gegevens wordt daarbij via algoritmes bepaald in welke informatie iemand waarschijnlijk geïnteresseerd is. Hierdoor kan content worden afgestemd op het individu. Dit leidt tot het ontstaan van filter bubbels. Deze bubbels worden ook wel gebruikt om vooraf geselecteerde personalisatie aan te duiden.[7] Een veel voorkomend voorbeeld is Netflix. Je kent het wel: je hebt een actiefilm gekeken en de volgende keren wanneer je Netflix opent staan er alleen maar dezelfde soort film aanbevolen. Content wordt dus aangepast bij eerdere ervaringen.[8]

Deze filterbubbel kan leiden tot misopvattingen en vooroordelen, het verhindert namelijk de meningsvorming. Ook zorgt het ervoor dat niet iedereen online hetzelfde krijgt te zien. [9] Doordat er geen directe toegang meer is tot een pluriformiteit aan informatie kunnen mensen erg in hun eigen opvattingen blijven hangen. Het vooraf geprioriteerde en gepersonaliseerde informatie leidt bovendien tot fragmentatie van informatievoorziening, wat uiteindelijk het recht van burgers beperkt om vrijelijk informatie te ontvangen.[10]

Door de zogenoemde filterbubbels en verschillende algoritmes die op verschillende platforms worden gebruikt, kan de content die de consument ziet steeds eenzijdiger van aard worden. Het doelmatig verwijderen van online content kan bovendien een terugslag veroorzaken die vaak het onderwerp van discussie is; het kan afgeschilderd worden als een inperking van de vrijheid van meningsuiting.[11] Het positieve nieuws is dat onze fundamentele rechten nog niet dermate moeten worden ingeroepen, daarentegen moeten we wel blijven zorgen dat er sprake blijft van transparantie.  Zo zijn er ook regels ingevoerd voor onlinediensten die Europese burgers in hun dagelijks leven gebruiken, Digital Services Act. De Digital Services Act versterkt de positie van burgers door hun grondrechten online beter te beschermen en meer controle en keuzes te geven wanneer zij door onlineplatforms navigeren.[12]

Hoewel algoritmes wel degelijk bijdragen aan gebruiksgemak en efficiëntie, is het van groot belang dat er kritisch wordt gekeken naar hun invloed op de vrijheid van meningsuiting en dat waarborgen worden ontwikkeld om diversiteit en openheid in de informatievoorziening te behouden.